U evropsko kulturno ruho Banjaluka je počela da se oblači tek sa austrougarskom okupacijom, jer je turska vlast bila nepovjerljiva prema svim evropskim idejama i kulturnim potrebama. Najjači kulturni trag u novijoj Banjaluci, pored nekoliko osnovnih i konfesionalnih škola, trgovačke i djevojačke škole, ostavila je Velika realka, gimnazija otvorena 1895. godine. Njeno otvaranje privuklo je u Banjaluku veći broj intelektualaca profesora. Organizuju se đačka i građanska prosvjetno-kulturna društva i ustanove, koji održavaju veze sa gradovima u unutrašnjosti. Dolazak Petra Kočića (1906.) u Banjaluku označava početak jednog novog istorijskog poglavlja u životu grada. Petar Kočić je pokrenuo listove "Otadžbina" i "Razvitak" oko kojih se okuplja grupa kulturnih, književnih i političkih poslenika iz ovog grada. Danas je Banjaluka univerzitetski centar sjevernog dijela Bosne-Republike Srpske. U znak zahvalnosti Petrku Kočiću u Banjaluci je početkom 1930. godine osnovano društvo "Zmijanje". Ono je namjeravalo da Kočiću podigne spomenik i njegove mošti prenese u Banjaluku. Spomenik su, dve godine kasnije, uradili vajari Augustinčić i Radauš i on je otkriven 6. novembra 1932. godine. Posmrtni ostaci pisca i narodnog tribuna nisu preneseni u Banjaluku, jer je njegova porodica odustala od toga. 
Banjaluka danas djeluje kao kulturni centar. Narodna i univerzitetska biblioteka "Petar Kočić" ima 150000 knjiga i 3500 unikata velike vrijednosti. Narodno pozorište osnovano je 1930. godine. U isto vrijeme osnovan je i Muzej, koji kao i Arhiv posjeduje značajno kulturno-istorijsko blago. Tu je dalje i Umjetnička galerija, Dječije pozorište. Banjaluka je i medijski centar, jer u njoj djeluju mnogobrojne televizijske i radio stanice, a mnoštvo listova i magazina izlazi u Banjaluci.
Banja Luka je bila znacajan kulturni centar u bivsoj BiH, a danas je to u Republici Srpskoj. U gradu djeluje vise kulturnih institucija sa dugom tradicijom. Profesionalno Narodno pozoriste osnovano je daleke 1930. godine, a pored ove afirmisane institucije tu su i Djecije pozoriste i Pozoriste mladih "DIS".
U posljednjih dvadeset godina najveđi napredak ostvarile su institucije iz oblasti informisanja i izdavačke djelatnosti. U Banjaluci danas djeluje šest televizijskih i deset radio stanica, a izlazi više dnevnih listova i nedjeljnika. Banja Luka je bila ranije, a pogotovo je to danas u Republici Srpskoj, sjedište brojnih kulturnih udruženja: književnika, likovnih umjetnika i drugih profesionalnih i amaterskih udruženja.

KULTURNI CENTAR "BANSKI DVOR" 

Banski dvor – Kulturni centar sagrađen je u periodu 1929.-1932. godine kao sjedište bana Vrbaske banovine. Od 1955. godine, odlukom koju su donijele tadašnje gradske vlasti, zgrada se daje na upravljanje Domu kulture a od 1998. godine zvanično postaje javna kulturna ustanova sa nazivom Banski dvor – Kulturni centar. Osnovna djelatnost je multimedijalnog karaktera i obuhvata: koncerte, izložbe, monodramske predstave, video projekcije, tribine, predavanja, književne manifestacije, kao i aktivnosti klubova i ateljea. Enterijeri Banskog dvora su veoma reprezentativni, a neki od njih, kao što su Koncertna dvorana, Vijećnica i Svečani salon, sačuvali su autentičan izgled. Posebnu pažnju treba skrenuti na veliku Koncertnu dvoranu koja svojim izgledom, a posebno svojom akustičnošću, plijeni pažnju kako publike tako i umjetnika. Tokom godine se u ovim prostorima održi preko trideset koncerata klasične muzike, renomiranih umjetnika i ansambala iz zemlje i svijeta, veći broj izložbi domaćih i gostujućih umjetnika, književne večeri, promocije, poetske i monodramske večeri. Manifestacije se priređuju najmanje dva do tri puta sedmično ali Kulturni centar zapravo, svakodnevno nudi različite kulturne sadržaje.

NARODNO POZORIŠTE REPUBLIKE SRPSKE 

Narodno pozorište Republike Srpske u Banjoj Luci osnovano je 1930. godine kao "Narodno pozorište Vrbaske banovine" i od tada je važan nosilac razvoja dramske umjetnosti u gradu, a i cijeloj regiji. U pozorišnim projektima koje je izvodilo Narodno pozorište Republike Srpske, gostovali su kao saradnici mnogi reditelji iz Beograda, Novog Sada, Niša, domaći i strani umjetnici, glumci, pjevači, scenografi, kostimografi, kompozitori. Posebno je važna saradnja sa domaćim dramskim piscima čija su djela izvođena na repertoaru Pozorišta. Danas Narodno pozorište Republike Srpske ima osamdeset stalno zaposlenih, a u sastavu samog glumačkog ansambla, dvadesetšest dramskih umjetnika. Predstave se izvode gotovo svakodnevno, a karte su redovno rasprodate. Jedan od najvećih, a sigurno i najposjećenijih kulturnih događaja u gardu je i Teatar Fest koji se svake godine održava u Narodnom pozorištu Republike Srpske, uz učešće mnogih domaćih i stranih glumačkih ansambala. Svaka posjeta Narodnom pozorištu RS je pravi praznik za ljubitelje drame.

GALERIJA LIKOVNIH UMJETNOSTI REPUBLIKE SRPSKE 

Galerija likovnih umjetnosti Republike Srpske nalazi se u samom centru grada, u zgradi nekadašnje željezničke stanice, koja je posebno adaptirana i prilagođena za nove potrebe 1980. godine. Osnovana je 1971. godine nakon katastrofalnog zemljotresa koji je pogodio Banja Luku 1969. godine, i to zahvaljujući mnogim umjetnicima širom Jugoslavije i svijeta koji su željeli da pomognu nastradalo područje. Tako je od fonda prikupljenih umjetničkih djela osnovana Umjetnička galerija. Sistematskim i stručnim radom početni fond je vremenom proširen, tako da Galerija danas posjeduje najpotpuniju kolekciju umjetnosti XX vijeka u Republici Srpskoj. Njena kolekcija je sada podijeljena u nekoliko zbirki, i to: slikarstvo, skulptura, grafika i crteži, novi umjetnički mediji i inostrana zbirka. Izložbeni prostor Galerije čini stalna postavka i prostor za gostujuće izložbe. Koncepcija stalne postavke omagućuje kontinuirano praćenje razvoja umjetnosti na našim prostorima od enformela do postmoderne, sa akcentom na najvrijednijim i najkarakterističnijim djelima i umjetnicima. Prostor za gostujuće izložbe koristi se za promjenjljivi dio programa Galerije koji čine povremene izložbe različitog profila i karaktera. Takođe u centru, u ulici Kralja Alfonsa XIII, nalazi se izložbeno prodajni salon, gdje ljubitelji umjetnosti mogu pogledati i kupiti neka djela najznačajnijih umjetnika Banja Luke i šireg okruženja.

MUZEJ REPUBLIKE SRPSKE 

Muzej u Banjoj Luci je osnovan 26.09.1930. godine odlukom Bana Milosavljevića a pod imenom Muzej Vrbaske Banovine i veoma brzo je postao važna kulturno-istorijska institucija. Do Drugog svjetskog rata, Muzej je već stekao ugled i reputaciju. Tome su zaslužne brojne izložbe širom Kraljevine Jugoslavije kao i sama organizacija Muzeja koji je imao etnografsku, praistorijsku i istorijsku, numizmatičku, te geološko-paleontološku zbirku, odsjek za turizam, arhiv i muzejsku biblioteku. Zanimljivo je da je Muzej Vrbaske Banovine prvi izdavač jedne publikacije "Vodič Vrbaske Banovine" 1938.godine, štampan na četiri jezika, namjenjen turistima, a samo tri godine kasnije, 1941. godine na ovom području je počeo 2. svjetski rat. Hitlerove marionete ustaše, zajedno sa njemačkim trupama počinju serije po brutalnošću i zlu neviđenih zločina. Ni Muzej ne ostaje pošteđen. Prvo je zvjerski ubijen upravnik, a nakon toga su mnoge zbirke zaplijenjene i ukradene a Muzej preimenovan i stavljen u službu fašista. 1945. godine Muzej nastavlje svoj rad u novim uslovima, zapošljava nove kustose, istoričare, etnologe, arheologe, geologe... danas je Banja Luka glavni grad Republike Srpske, a Muzej je prerastao u državni, i nosi naziv "Muzej Republike Srpske". Do današnjih dana Muzej se razvijao ali i preseljavao ukupno sedam puta. Sada je smješten u zgradu Doma solidarnosti izgrađenu nakon zemljotresa 1969. godine. U Muzeju djeluje šest odjela: arheološko, prirodnjačko, istorijsko, odjeljenje za savremenu istoriju, za etnologiju, te biblioteka.

- Narodna univerzitetska biblioteka "Petar Kočić" 
- Dječije pozorište