Da bi se Banjaluka kao "na dlanu" sagledala, neophodno je popeti se na Banj brdo. To je jedina tačka sa koje se može vidjeti ne samo grad, nego i njegova okolina. A u samom gradu mogu se raspoznati i njegove ulice, sve veće i ljepše kuće i građevine. Raspolućena hitrim i zelenkastim Vrbasom, Banja Luka se, najvećim dijelom prostire južnom stranom Banjalučkog polja. Sve do austrougarske okupacije, Banjaluka je bila slika i prilika srednjeg tipa muslimanskog balkanskog grada. Svaka kuća je bila posjed za sebe, a zbog nemarno postavljenih visokih zgrada od dasaka sve su kuće izgledale kao da su "donešene iz šuma i livada". Reklo bi se da ovaj grad koji nije računao s vremenom, nije želio da računa ni sa prostorom. Tako se Banjaluka razvijala nadaleko i naširoko. U vrtovima, širokim placevima i ulicama, prilično udaljene jedna od druge, stajale su zgrade, obasijane suncem i obavijene mirisom vrtova. Austrougarskom okupacijom počinju i osjetne promjene. Mnogi stari objekti su bili uklonjeni kako bi se stvorio prostor za izgradnju novih. Time se osjetno prorijedila i promijenila jedinstvena orijentalna slika grada. Potrebe za upravnim prostorijama, školskim zgradama, bogomoljama za hrišćane, za stambenim zgradama mogle su se ispuniti samo izgradnjom novih zgrada. Tako je stvoren kontrast između niskih i ruševnih kuća i novih krovišta. Ipak, vremenom su se nove i stare građevine organski povezivale, a slika grada postepeno dobijala novi sklad.

TRAGOVI / ISTORIJA

Istraživanjima je utvđeno da su stanovnici banjalučkog kraja u najdavnija vremena bili Fračani i Iliri, a da su im prethodili Hatidi. Rimska osvajanja zatekla su ovdje Ilire, podijeljene na plemena i plemenske grupe. Mnogi tragovi vladavine Rimljana, a ona je trajala oko 800 godina, nađeni su u Banjaluci i njenoj okolini putevi, ostaci naselja, novac, zgrade, grobnice... Pronalazak žrtvenika posvećenog bogu Jupiteru, 1895. godine, i otkopavanje nadgrobnog spomenika na kome su se jasno vidjela slova D.M. spadaju u važna arheološka otkrića.
Ostaci slovenske prošlosti, od naseljavanja do potpadanja pod tursku vlast, nemaju značajniju ulogu. Najstarije tursko naselje bilo je u Gornjem Šeheru i razvijalo se pretežno sa desne strane Vrbasa, dok se razvoj Banjaluke sa lijeve strane odvijao u drugoj polovini 16. vijeka, naročito u doba Ferhat-paše koji je 1573. godine prenio središte bosanskog pašaluka iz Travnika u Banjaluku. Banjaluka je ostala središte Pašaluka sve do 1639. godine. Putopisci iz 17. vijeka ističu Banjaluku kao veliko i napredno gradsko sjedište s jakom vojničkom posadom. U drugoj polovini 18. vijeka stanovništvo Banjaluke se naglo smanjuje. Ovome je prethodilo prenošenje središta Pašaluka 1639. godine iz Banjaluke, te česti i dugi ratovi sa Austrijom i Ugarskom, kao i unutrašnji nemiri.
Banjaluka je, ipak, ponovo postala jak administrativni centar, privredni i zanatski centar zahvaljujući svom povoljnom saobraćajnom i klimatskom položaju. Zbog bogatog žitorodnog zaleđa - Lijevče polja i nadaleko čuvanih proizvoda banjalučkih zanatlija, naročito predmeta od kože, čoje, krzna, zlata i srebra, Banjaluka je privukla mnoge srpske porodice, pogotovo iz Hercegovine, Makedonije i Sarajeva. Prema pisanju Giljferdinja, ruskog konzula u Sarajevu, gotovo svi pravoslavni banjalučki trgovci bili su doseljenici iz Trebinja. On dalje kaže da je bila obrazovana posebna kasta trgovaca, koja je predstavljala svojevrsnu aristokratiju u odnosu na ostalo stanovništvo. Sredinom 19. vijeka, oko 10% stanovništva Banjaluke se bavilo trgovinom i zanatstvom. U Banjaluci je održavan najpoznatiji godišnji sajam, za koji je donošena roba i dogonjena stoka iz svih krajeva Bosne. Postajući važan privredni centar, Banjaluka se ubrzo formirala i kao jak nacionalno-politički centar. Među prvim učenim borcima za narodna prava i slobode u 19. vijeku javlja se Franjo-Ivan Jukić, rođen 1818. u Banjaluci. Pored svešteničkog poziva on se bavi i književnošću kao i opštim narodnim problemima i potrebama. Početkom druge polovine 19. vijeka, otvara se u Banjaluci bogoslovija, koja je narodu i crkvi dala nekoliko izvrsnih sveštenika, učitelja i narodnih boraca. Bogoslovija je osnovana kao rezultat zauzimanja agilnih banjalučkih Srba, trgovaca i građana: prote Trifuna Jungića, Đorđa Delića, Tome Radulovića, Jove Pišteljića, Jove Kneževića, Save Miljića, Riste Vukića i Save Bilbije. Prvi upravitelj Banjalučke bogoslovije bio je poznati Vaso Pelagić.
Pred kraj turske i početkom austrougarske okupacije, Banjaluka biva željeznicom povezana sa svijetom. Austrougarska vlast podiže široki stambeni pojas. Novi dio grada završava dvema željezničkim stanicama, fabričkim dimnjacima, bolničkim i školskim zgradama, javnim građevinama. Kada je Banjaluka 1879. godine postala sjedište okruga i kotara, oformljene su i odgovarajuće ustanove, a središte grada preseljeno je uz lijevu obalu Vrbasa. Samostan "Marija Zvijezda" otvara nekoliko tvornica i električnu centralu koja je osvjetljavala grad. Fabrika duvana sagrađena je 1887. godine. Iako grad nije imao urbanistički plan, tada posađeni banjalučki drvoredi ostali su tu i do današnjih dana, nagoneći savremene urbaniste da se prilagođavaju njima i njihovolj ljepoti. Što se hotela tiče, hotelu "Balkan" pripadalo je vodeće mjesto, a na dobrom glasu su bili i "Bosna", "Austrija", "Mercel" i "Prunker". Centar današnje Banjaluke formiran je u vrijeme Vrbaske banovine, poslije 1929. godine, kada Banjaluka po drugi put u svojoj istoriji postaje centar šire kulture. Zahvaljujući prvom banu, Svetislavu Milosavljeviću, izgrađeni su banska uprava i banska palata, a između njih je podignuta Saborna crkva Svete Trojice, sa zvonikom visokim 46 metara. Ona je po nalogu ustaških vlasti, do temelja porušena 1941. godine. Ban Milosavljević podstiče gradnju gradskog parka sa vodoskokom i paviljonom za muzičke orkestre, zgrade Higijenskog zavoda, sedam zgrada sa pedeset stanova za činovnike, zatim zgrade banke sa bronzanim statuama ispred ulaza. U njegovo vrijeme asfaltirane su prve banjalučke ulice, hotel "Palas" sagrađen je 1935. godine. Banjaluka tog vremena bila je grad mira, tišine i čistog vazduha. U njoj je bujao građanski život koji je uništen 1941. godine protjerivanjem srpskog građanstva u logore u Srbiju.

KULTURA I OBRAZOVANJE

U evropsko kulturno ruho Banjaluka je počela da se oblači tek sa austrougarskom okupacijom, jer je turska vlast bila nepovjerljiva prema svim evropskim idejama i kulturnim potrebama. Najjači kulturni trag u novijoj Banjaluci, pored nekoliko osnovnih i konfesionalnih škola, trgovačke i djevojačke škole, ostavila je Velika realka, gimnayija otvorena 1895. godine. Njeno otvaranje privuklo je u Banjaluku veći broj intelektualaca profesora. Organizuju se đačka i građanska prosvjetno-kulturna društva i ustanove, koji održavaju veze sa gradovima u unutrašnjosti. Dolazak Petra Kočića (1906.) u Banjaluku označava početak jednog novog istorijskog poglavlja u životu grada. Petar Kočić je pokrenuo listove "Otadžbina" i "Razvitak" oko kojih se okuplja grupa kulturnih, književnih i političkih poslenika iz ovog grada. Danas je Banjaluka univerzitetski centar sjevernog dijela Bosne-Republike Srpske. U znak zahvalnosti Petrku Kočiću u Banjaluci je početkom 1930. godine osnovano društvo "Zmijanje". Ono je namjeravalo da Kočiću podigne spomenik i njegove mošti prenese u Banjaluku. Spomenik su, dve godine kasnije, uradili vajari Augustinčić i Radauš i on je otkriven 6. novembra 1932. godine. Posmrtni ostaci pisca i narodnog tribuna nisu preneseni u Banjaluku, jer je njegova porodica odustala od toga.
Banjaluka danas djeluje kao kulturni centar. Narodna i univerzitetska biblioteka "Petar Kočić" ima 150000 knjiga i 3500 unikata velike vrijednosti. Narodno pozorište osnovano je 1930. godine. U isto vrijeme osnovan je i Muzej, koji kao i Arhiv posjeduje značajno kulturno-istorijsko blago. Tu je dalje i Umjetnička galerija, Dječije pozorište. Banjaluka je i medijski centar, jer u njoj djeluju mnogobrojne televizijske i radio stanice, a mnoštvo listova i magazina izlazi u Banjaluci.